Küçük ünlü uyumu nedir?

Bir kelimedeki ünlü harflerin düzlük-yuvarlaklık ve darlık genişlik yönünden uyumudur. Düzlük - yuvarlaklık uyumu da denir.

Türkçede bir sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa, sonraki hecelerinde de düz ünlü bulunur, (a, e, ı, i > a, e, ı, i)

“Çilekleri tabağa koyun.” cümlesinde “çilekleri” ve “tabağa” sözcükleri küçük ünlü uyumuna uyar. “Çilekleri” sözcüğündeki ilk hecede “i” düz ünlüsü, sonraki hecelerde de “e, i” düz ünlüleri vardır, “tabağa” sözcüğünde de ilk ve sonraki hecelerde düz ünlü olan “a” bulunmaktadır.

Türkçede bir sözcükte yuvarlak bir ünlü varsa (o, ö, u, ü) sonraki hecelerde dar – yuvarlak (u, ü) veya düz-geniş (a, e) ünlüler bulunur.

“Gözlüğünü aldın mı?” cümlesinde “gözlüğünü” sözcüğünün ilk hecesinde “ö” yuvarlak ünlüsü vardır. Sonraki hecelerde ise “ü” dar-yuvarlak ünlüsü bulunmaktadır. Dolayısıyla “gözlüğünü” sözcüğü küçük ünlü uyumuna uyar.

İki temel kuralı vardır

1. Kelimenin ilk hecesi düz ise diğer hecelerdeki ünlülerde düz (a- e- ı - i) olmalıdır. Düz Düz (a- e- ı - i)=(a- e- ı - i)

• Anlaşmak
• Yanaşmak
• Kayıkçı, ısırmak
• Ilıklaşmak
• Seslenmek, yelek
• Bilek
• Çilek

2. Kelimenin ilk hecesi yuvarlak (o-ö-u-ü) ise ondan sonraki ünlüler düz-geniş (a-e); ya da dar-yuvarlak (u-ü) olmalıdır. Yuvarlak (o-ö-u-ü) düz-geniş (a-e) ya da dar - yuvarlak (uü)

• Boyunduruk
• Çocuk
• Odun
• Yorgunluk
• Yoklamak
• Vurmak
• Yumurta
• Özlemek
• Güreşmek
• Sürmek

Küçük ünlü uyumuna aykırı Türkçe kelimeler de vardır: Avuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavurmak, kavuşmak, savurmak, yağmur vb.

Küçük ünlü uyumu, alıntı kelimelerde aranmaz: Aktör, alkol, bandrol, daktilo, kabul, doktor, muzır, mühim, mümin, müzik, profesör, radyo, vakur vb.

Küçük ünlü uyumuna aykırı bazı kelimelere getirilen ekler, kelimenin son ünlüsüne uyar: Kavun-u, konsolos-luk, muzır-lık, müzik-çi, yağmur-luk vb.

Bazı alıntı kelimelerde ekler bu uyuma girmez: Alkol-lü, kabul-ü, bandrol-lü, saat-lik vb.

-ki aitlik eki yalnızca birkaç örnekte küçük ünlü uyumuna uyar: Bugünkü, dünkü, öbürkü vb.

Sözlükte "küçük ünlü uyumu" ne demek?

1. Türkçe bir sözcükte düz ünlüden sonra düz ünlünün, yuvarlak ünlüden sonra dar-yuvarlak (u,ü) ya da düz-geniş (a,e) ünlünün gelmesi.

Son eklenenler

Yorumlar

Bu sayfa ait yorum bulunamadı. İlk yorum yapan siz olun.

Yorum ekle

Vazgeç